‘Mucizenin mucizesi’ ve temelindeki hakikat

Gürsel Aytaç, Cumhuriyet Kitap, 28 Mayıs 2015

Novalis’in “Sais Çırakları” adlı şiirsel ve felsefi romanı, insanın doğayı anlama ve doğayla ilişkilenme çabasına yönelik bir yol/yolculuk niteliğinde.

Alman romantiklerinden Novalis’in Sais Çırakları, Paul Klee’nin çizimleri eşliğinde, Türk okurunun eserin yazıldığı 18. yüzyıl sonları ile Klee’nin 20. yüzyılın ilk yarısındaki yaratılarını doğa karşısında yaratıcı sanatçıların ortak dünyası çerçevesinde anlayabilmesi için gerekli gördüğü türlü desteklerin çevirileriyle kotarmış. Sais Çırakları’nın çevirisi Mehmet Barış Albayrak’a ait. Çevirinin sonuna eklediği sekiz sayfalık “Çevirmenin Notu”, eserin aslına ışık tutması bakımından bence açıklayıcı bir önsöz olabilirdi. Metnin açıklayıcı destekleri, sırasıyla Oğuz Tecimen’in Klee’den çevirdiği “Doğa Öğreniminin Yolları”, Novalis’in ve Klee’nin kronolojileri, bir de metne eşlik eden çizimlerin dizini.

Eserin belkemiği tabii ki Novalis çe­virisi. Albayrak, daha kolay anlaşılırlık uğruna uzun cümleleri bölme yoluna gitmemiş, dolayısıyla metne bağlı kal­mayı yeğlemiş ki bu da onun başarı ha­nesinde değerlendirilmeli, derim.

Doğanın gerçek yüzü

Sais Çırakları’nı Novalis’in o çok kısa ömrü açısından gözden geçirecek olur­sak şunları vurgulayabiliriz: Asıl adı Georg Friedrich von Hardenberg olan Novalis, 1772-1801 arasında yaşamış ve 29 yıllık o kısa hayatına bir Bildungsroman olan Heinrich von Ofterdingen’i ve bu romandan üç yıl önce başlayıp ömrü vefa etmediği ve yoğunluğunu Heinrich von Ofterdingen’e verdiği için fragman olarak bıraktığı Die Lehrlinge zu Sais’i yazmıştır. Eser onun ölümünden bir yıl sonra, 1802’de yayımlanır.

Bunda Novalis’in başladığı Sais Çırakları’na paralel olarak okuduğu, Jacob Böhme’nin yeni doğa mistisizmi konulu düşünceleri etkili olmuştur. Filozof Ludwig Tieck’e 1800 Şubatı’nda yazdığı mektupta bu okumalarından söz ederken Sais Çırakları’na vereceği biçimin o düşüncelerle bağıntısını anmış olur. Çırağın Sais tapınağında aklından geçenler, yazarın Freiberg’deki profesörü A. Gottlob Werner’in (1750-1817) yerine kendini hayal etmesidir. Sais’in gerçek çırağı ol­manın, Sais tanrıçasının peçesini kaldır­mayla aynı şey olduğunu, yani doğanın gerçek yüzünü anlama çabası olduğunu dile getirir. Söz konusu Sais çırağı, Novalis’in ta kendisidir. Açıklanan birbiriyle tezat fikirlerin hiçbirine ısınamaz o. Felsefi, mistik görüşlerin arasında yer alan “Sümbül’le Gül’ün Masalı”, Sümbül’ün her şeyin asıl yüzünü öğren­me çabasıyla yola koyulması, sonunda ise o gizemli peçeyi kaldırdığında sevgi­lisi Gül’ün kollarına düşmesi, her türlü bilginin sevgiyle mümkün olabileceğini dile getiren bir meseldir. Kıssadan his­se: “Doğa’nın gizemini çözmeyi yalnızca biri başarır: O, Sais tanrıçasının peçesi­ni kaldırdı – ama ne gördü? Mucizenin mucizesini ve kendini. ” İnsan denen “mucizenin mucizesi”nin temelindeki hakikati keşfetme çabasın­daki çırak, romantik şair Novalis’tir ve o, bu hakikatin salt akılla anlaşılmaya­cağına inanır. Ancak şairce bir gönül­den (Gemüt) beklenebilir bu başarı. Doğa mistisizmi, Aydınlanma’nın akıl nedenselliğini yumuşatabilirse ki bu da ancak transendental (aşkın) felsefeyle bilge olgunluğuna ulaşmış bir romantik şairin başarabileceği bir şeydir. Novalis, fragman olarak bırakmış olsa da Sais Çırakları’nda temel zihin doğrultusu­nun ne olduğunu sezdirmiştir.